Μάρτιν Χάιντεγκερ: το «Είναι» ως άπειρη δυνατότητα και αγωνιώδες Μηδέν - Γράφει ο ΦΡΑΝΤΖΗΣ ΚΑΡΑΔΟΥΚΑΣ

 


Γράφει ο ΦΡΑΝΤΖΗΣ ΚΑΡΑΔΟΥΚΑΣ

Μελετώντας τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, ο αναγνώστης θα διαπιστώσει ότι ενώ η σκέψη του συμπυκνώνει τον δυτικό φιλοσοφικό στοχασμό, από την άλλη γίνεται μάρτυρας μιας έντονης και ανήσυχης φιλοσοφικής παράδοσης η οποία ξεκίνησε στην εποχή των προσωκρατικών, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη και εξακολουθεί να υπάρχει έντονα στην νεωτερικότητα έως και σήμερα .

Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που μας κάνει να ανοίξουμε τον διάλογο με την σκέψη του Μάρτιν Χαιντεγκέρ, ο οποίος ξεκινώντας από το κορυφαίο Πλατωνικό ερώτημα «τί ποτε βούλεσθαι σημαίνειν όποταν όν φθέγγησθε» («τι εννοούμε όταν λέμε ον)» αποπειράται να εξετάσει την ουσία του όντος, δηλαδή το «Είναι» του, προσδιορίζοντας κατ’ αρχήν την ανθρώπινη ύπαρξη, το υποκείμενο που καλείται να κατανοήσει αυτή την έννοια . Στον «Σοφιστή» ο Πλάτων θεωρεί το ερώτημα για το «Είναι» εξίσου δύσκολο με την προσπάθεια των θνητών να νικήσουν του Τιτάνες. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ από την αρχή, ξεκαθαρίζει ότι το ερώτημα για το «Είναι» του όντος θα το συσχετίσει με τον χρόνο ώστε στο ξεδίπλωμα του «Είναι» που επιβάλει ο χρόνος, να μελετήσει το «ον» στοχαστικά. Ο χρόνος είναι αυτός που θα προσανατολίσει και θα τοποθετήσει το «Είναι» στο χωρικό ορίζοντα δημιουργικά. Το ερώτημα είναι δύσκολο και ουσιαστικά το έργο του Μαρτίν Χάιντεγκερ προσπαθεί, από τη μια να ανοίξει νέους δρόμους στην δυτική σκέψη και από την άλλη να αποδομήσει την παραδοσιακή σκέψη. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ επαναφέροντας το ερώτημα για το τι σημαίνει να ζει κανείς, στα πλαίσια μιας υπαρξιακής στόχευσης, επαναδιατυπώνει το ερώτημα, δυο αιώνες μετά την πρώτη εμφάνιση του, στον αρχαιοελληνικό κόσμο.


Η  ανάγκη οντολογικής θεμελίωσης του ερωτήματος για το «Είναι»

Η ερώτηση για τη ουσία του όντος, το «Είναι» του, βρίσκει την ανάγκη οντολογικής θεμελίωση του μέσα στην βιωματική πραγματικότητα του ανθρώπου. Σε μια συνέντευξη του, ο Μάρτιν Χάιντεγκερ αναδεικνύοντας την ανάγκη μελέτης του «Είναι», θεωρεί την ερώτηση για το «Είναι» ως την πλέον παραμελημένη, καθώς ενώ τέθηκε από τον αρχαιοελληνικό κόσμο, έκτοτε έχει ξεχαστεί. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ αναλαμβάνει να μας θυμίσει το πραγματικό νόημα της διερώτησης, για το νόημα του «Είναι». Αλλά για ποιο «Είναι» μιλάμε; Μιλώντας για το «Είναι» ουσιαστικά μπαίνουμε στην δοκιμασία να εισχωρήσουμε στο εσωτερικό μιας προσδιορισμένης πραγματικότητας. Να την υποβάλλουμε σε έλεγχο, αναζητώντας τον λόγο ύπαρξης αυτής της πραγματικότητας. Άρα λοιπόν αναφερόμενοι στο «Είναι», ουσιαστικά ζητάμε να μάθουμε για την βαθύτερη ουσία μιας στοχευμένης πραγματικότητας, τον λόγο ύπαρξης της. Κάθε προσδιορισμός της οντολογικής πραγματικότητας γίνεται αντιληπτός ως κατανόηση για το νόημα της ύπαρξης , δηλαδή το «Είναι» της. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ περιορίζει την μελέτη του, στην εξέταση της μοναδικής ανθρώπινης πραγματικότητας(Dasein), την οποία μπορούμε να την υποβάλουμε σε εξέταση και να έχουμε μια διαλογική κατανόηση της, έτσι θα ασχοληθούμε με το «Είναι» του ανθρώπου και όχι για το «όν» γενικά. Γιατί μας ενδιαφέρει η ερώτηση για το νόημα του «Είναι»; Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ απαντά ότι άνθρωπος είναι το μοναδικό «ον» που μπορούμε να του υποβάλλουμε ερωτήσεις και να μας απαντήσει, το μοναδικό «ον» που αναζητά ένα νόημα στη ζωή, μια πυξίδα στην πορεία του μέσα στον χώρο και τον χρόνο. Άρα η ερώτηση για το «Είναι» βρίσκει την θεμελίωση της, μέσα στην οντολογική πραγματικότητα που βιώνει ο άνθρωπος ως αναπόφευκτη αναγκαιότητα και όχι σαν ένα τυχαίο και ασήμαντο γεγονός.

Η ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης είναι το ότι κατανοεί το «Είναι» του. Ο άνθρωπος που κατανοεί το «Είναι» του, είναι για τον Χάιντεγκερ ένα «ον», αυτό που «Είναι» συν τη δυνατότητά του να γίνει κάτι που ακόμα δεν είναι, βρίσκεται σε μια εκστατική αναφορά με τον κόσμο που το περιβάλλει. Είναι δηλαδή ένα «ον» μπροστά από τον εαυτό του, ένα «ον» καθ' υπέρβαση, που στοχεύοντας πέρα από αυτό που είναι, επιδιώκει να γίνει αυτό που δεν «Είναι» ακόμα. Η υπερβατικότητα, η έκσταση του «Dasein”  που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη ύπαρξη, είναι περιορισμένη και βρίσκεται εντός των ορίων του κόσμου τον οποίο τον περιβάλλει.

Αυτή η προβληματική, στην βασική της άρθρωση της αποτελεί τον πυρήνα της σκέψης του έργου του Μάρτιν Χάιντεγκερ «Είναι και Χρόνος» και την απαρχή ενός ανοίγματος μιας σκέψης που έμελλε να καθορίσει τον στοχασμό του 20ου αιώνα.


Βασικοί όροι της σκέψης του Μάρτιν Χάιντεγκερ

«Dasein»(δηλωτικό της παρουσίας του ανθρώπου σε ένα σημείο, στο χώρο και τον χρόνο)

O συγκεκριμένος όρος έχει δεχτεί πολλές μεταφραστικές απόπειρες, αποτελείται από την λέξη «Da” που σημαίνει εδώ και «Sein” που σημαίνει «Είναι».Μεταφραστικά έχει αποδοθεί ως «Εδωνά-Είναι», «Ωδε-Είναι» αλλά το μειονέκτημα αυτής της μετάφρασης έγκειται στο ότι  αποτελεί μια λέξη στα γερμανικά και στα Ελληνικά  την μεταφράζουμε με δυο . Στις αγγλικές μεταφράσεις ο όρος παραμένει αμετάφραστος και αυτόν το δρόμο θα ακολουθήσουμε και εμείς. Νοηματικά  θα μπορούσαμε να την αποδώσουμε  ως «σημειακή ύπαρξη» δηλώνοντας την παρουσία του ανθρώπου σε ένα συγκεκριμένο σημείο στο χώρο και τον χρόνο. Ο άνθρωπος λοιπόν που ως ύπαρξη εκστατικής αναφοράς υπερβαίνει το «Είναι» του μέσα στον κόσμο, ονομάζεται κατά τον Χάιντεγκερ «Dasein».


Tο πεδίο ξεδιπλώματος του “Dasein” είναι ο Χρόνος

Για τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, η χρονικότητα, η δυνατή μορφή χρόνου, αποτελεί το πεδίο αναφοράς του “Dasein”. Η χρονικότητα αποκαλύπτει  την εκστατική αναφορά του “Dasein” στην δημιουργία της αυθεντικής ή αναυθεντικής σύλληψης της πραγματικότητας. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος, σύμφωνα με το Μαρτιν Χάιντεγκερ,  ξεδιπλώματος του “Dasein”.Η αντίληψη ότι  ο Χρόνος αποτελεί μια σειρά διαδοχικών στιγμών συνιστά μέρος του αναυθεντικού τρόπου ζωής. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, το «ον» κυλάει μέσα στο χρόνο και απλά ξοδεύει την ενέργεια του για την επιβίωση του. To «Dasein» που υπάρχει αυθεντικά «προσέρχεται στον εαυτό του» και «στην πιο δική του δυνατότητα ύπαρξης» «προλαβαίνει» το μέλλον. Η άποψη του Heidegger για τον χρόνο συνοψίζεται στην παρακάτω φράση: «Χρόνιση δεν σημαίνει αλληλοδιαδοχή των εκστάσεων. Το μέλλον δεν είναι ύστερα από το υπάρξαν, και το υπάρξαν δεν είναι πρωτύτερα από το παρόν. Η χρονικότητα χρονίζεται ως υπαρξαντικό και παρουσιαστικό μέλλον».[..]«Ο αρχέγονος χρόνος είναι χρόνιση (=ωρίμανση) της χρονικότητας που σαν τέτοια καθιστά μπορετή τη δομή της μέριμνας: Η χρονικότητα είναι ουσιαστικά εκστατική. Η χρονικότητα χρονίζεται με βάση το μέλλον.»

Η χρονικότητα είναι το οντολογικό θεμέλιο πάνω στην οποία ξεδιπλώνεται το “Dasein”, το σημείο εκκίνησης και τερματισμού της σχέσης του «Dasein» με τον  κόσμο, ουσιαστικά δεν θα μπορούσε να υπάρξει  το «Dasein” αν δεν υπήρχε η χρονικότητα. Για τον Χάιντεγκερ η χρονικότητα είναι η θεμέλιος λίθος της εκστατικής αναφοράς του «Dasein” στο κοσμολογικό πεδίο.


 Αυθεντικότητα

Στην σκέψη του Μάρτιν Χάιντεγκερ η αυθεντικότητα εκφράζει την κατάσταση εκείνη όπου ο άνθρωπος ως «Dasein” βρίσκει το εσωτερικό νόημα της ζωής. Η αυθεντικότητα είναι άμεση συνδεδεμένη με ένα τρόπο ζωής που βρίσκεται μακριά από την αντίληψη των πολλών και την αντίληψη για τον βίο. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος ο Μάρτιν Χάιντεγκερ προτιμούσε την ζωή στον Μέλανα Δρυμό, από την πολύβουη ζωή της πόλης. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ θεωρεί την «πεπτωκότητα» ως αντίστροφη διαδρομή για το “Dasein” όπου έχει χάσει την ταυτότητα του, ερριμένο σε ένα κόσμο που μοναδικό του μέλημα είναι η λήθη και η λησμονιά της συνείδησης του.

Η αυθεντική ύπαρξη (το «Είναι») είναι καταδικασμένη στην αποτυχία και στην συντριβή, στον Θάνατο, πορεύεται στο μηδέν, αντιμετωπίζει όμως την ζωή με πάθος και διακινδύνευση, γνωρίζει τα όρια της, πέφτει στη φωτιά της επιβίωσης χωρίς να φοβάται το αύριο και την πρόκληση.

Η μη αυθεντική προσωπικότητα του κοινού ανθρώπου είναι, αντίθετα, μια ύπαρξη απρόσωπη, μηχανιστική, όπου ο άνθρωπος  βρίσκεται φοβισμένος, δέσμιος των αντιλήψεων των πολλών, ακολουθεί τις τάσεις της εποχής ,τη μόδα, την γνώμη των πολλών, είναι ένας από τους πολλούς. Δεν έχει συνείδηση του τέλους του και  βρίσκει το νόημα της ζωής σε εμφυτεύσεις ψευδαισθήσεων που καλλιεργεί άφθονες ο τεχνολογικός πολιτισμός, έτσι είναι καθημερινά νεκρός.

Το «μηδέν» ως αναίρεση της οντολογικής θεμελίωσης του «Είναι»

Για το Χάιντεγκερ, η οντολογική θεμελίωση του «Είναι» αναιρείται με τη ανάδειξη του «μηδενός» ως το άλλο πρόσωπο της φανέρωσης του "Είναι".Ο χρόνος ως δημιουργός της εκστατικής αναφοράς του "Είναι», αποκαλύπτει στο "Είναι" την περατότητα του, με την προκαθορισμένη πορεία ανάδυσης του «μηδενός». Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ εξετάζοντας το «μηδέν», το αναδεικνύει ως λογική άρνηση της οντολογικής πραγματικότητας του «Είναι» ως αναίρεση της, όμως αρκετοί μελετητές θεωρούν το εύρημα του Χάιντεγκερ ως ένδειξη της αντιθεολογικής στάσης του. Η θέση του Χάιντεγκερ όμως δεν έχει συγκροτηθεί στα πλαίσια μιας θεολογικής θεμελίωσης του «Είναι»,έτσι μια τέτοια κατηγορία δεν ευσταθεί και μόνο ερωτηματικά προκαλεί η παρεμβολή μιας στάσης, την οποία ουδέποτε προκάλεσε ο Χάιντεγκερ και ποτέ δεν ήταν επιλογή του. Σε μια τέτοια κριτική, αδικείται το έργο του Χάιντεγκερ και δημιουργείται σκόπιμα σύγχυση.


Η αγωνία του Θανάτου

Κατά τον Γερμανό φιλόσοφο Μάρτιν Χάιντεγκερ, η αγωνία του Θανάτου, λειτουργεί λυτρωτικά, καθώς ξυπνά τον άνθρωπο από την λήθη και τον επαναφέρει στη ζωή και  στην δράση για την επιβίωση. Χωρίς την αγωνία του θανάτου δεν θα υπήρχε ζωή και καμιά προοπτική για τον άνθρωπο, καθώς η ζωή του θα βρίσκονταν χωρίς το παραμικρό κίνητρο. Για τον Χάιντεγκερ, η αγωνία είναι το αίσθημα που έχει ο άνθρωπος για το πεπερασμένο της ζωής, καθώς προέρχεται από το Μηδέν, και συνειδητοποιεί το «Είναι» του προς Θάνατο. Για να δείξει το πρακτικό μέρος της σκέψης ο Χάιντεγκερ χρησιμοποιεί το έργο του Λέων Τολστόι “Ο θάνατος του Ιβάν Ίλιτς .Στο έργο του Τολστόι, μια μυστηριώδης ασθένεια φέρνει τον Ιβάν Ιλίτς κοντά στο θάνατο. Καθώς το τέλος μοιάζει σιγά - σιγά να πλησιάζει, ο επιφανής δικαστικός δεν μπορεί πια να κρύβεται πίσω απ' τις ψευδαισθήσεις που όριζαν τη ζωή του κι αναγκάζεται να τη δει κατάματα, με νηφαλιότητα και ειλικρίνεια. Αυτό που σταδιακά ανακαλύπτει είναι οδυνηρό - υπάρχει άραγε ακόμα χρόνος να το αλλάξει; Εκείνη την στιγμή πραγματικά, στην προσέγγιση δηλαδή του θανάτου, όλες οι αξίες στις οποίες ο Ιβάν Ίλιτς είχε ζητήσει να στηριχθεί σε όλη του τη ζωή ,αποδεικνύονται ανίκανες να τον στηρίξουν. Όμως ο αναστοχασμός και η μνήμη του θανάτου λειτουργούν αφυπνιστικά για τον ήρωα, παρουσιάζοντας τον μια υπερβατική ανάδειξη της αληθινής ζωής.


Επίλογος

Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ  αναπτύσσοντας  τη σκέψη του βρίσκεται σε συνεχή διάλογο με τη φιλοσοφική παράδοση και αυτό αναδεικνύεται ήδη από τη δεκαετία του 1920, την εποχή που δημοσιεύεται το «Είναι και Χρόνος».Από τη πρώτη στιγμή, η διάθεση του απέναντι στην φιλοσοφική παράδοση  χαρακτηρίζεται ως αποδομητική (Destruktion). Ο Χάιντεγκερ δεν ενδιαφέρεται τόσο για αυτό που διατυπώνεται στα κείμενα της παράδοσης αλλά  για ό,τι βρίσκεται σε κατάσταση της λήθης .Επιθυμία του είναι η ανάδειξη πτυχών της σκέψης που βρέθηκαν παραμελημένες, ιδιαίτερα την εδραίωση της λήθης του «Είναι» από τον αρχαιοελληνικό κόσμο ίσαμε σήμερα.Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ φιλοδοξεί να γίνει  ο εκείνος που θα φέρει  το «Είναι» στο ξέφωτο του φιλοσοφικού στοχασμού.Για να μπορέσει να αντιμετωπίσει την μεταφυσική και να επιτελέσει την αποδόμηση της, καταλαβαίνει ότι μόνο αν αυξηθούν «η περιπλοκή στη διαμόρφωση των εννοιών και η τραχύτητα στην έκφραση» μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο. Και αυτό, γιατί η μεταφυσική είναι δομημένη στην θεμελίωση της γλώσσας και μάλιστα στην κατάχρηση της .Αυτή είναι η αντίληψη του Χάιντεγκερ βασισμένη σε μια φράση του Νίτσε το 1889 «Ο “Λόγος” στη γλώσσα: ω, τι απατηλό γηραιό θηλυκό είναι αυτό! Φοβάµαι ότι δεν θα απαλλαχτούµε από τον Θεό επειδή ακόµη πιστεύουµε στη γραµµατική».

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου